არქიტექტურა როგორც მეცნიერება - როგორ მოქმედებს კედლები ჩვენს ტვინზე

1950-იან წლებში ამერიკელი ვირუსოლოგი ჯონას სოლკი ჩიხში იყო შესული. ის პოლიომიელიტის ვაქცინაზე მუშაობდა, თუმცა პიტსბურგის უნივერსიტეტის ბნელ, სარდაფში განთავსებულ ლაბორატორიაში მას კოგნიტური ბლოკი დაემართა.

გამოსავლის საძიებლად დაღლილი მეცნიერი იტალიაში, ასიზის წმინდა ფრანცისკეს ბაზილიკაში გაემგზავრა. მე-13 საუკუნის მონასტრის უნიკალურმა არქიტექტურულმა თვისებებმა – სინათლის თამაშმა, გეომეტრიამ და ღრმა სიჩუმემ – მას გონება გაუხსნა. სწორედ ამ გარემოს მიაწერა სოლკმა ის გარდატეხა, რომელმაც შემდგომში ვაქცინის შექმნა გახადა შესაძლებელი.

მან გააკეთა დასკვნა: თუ გარემოს შეუძლია შეაფერხოს ან გააძლიეროს ჩვენი კოგნიტური ფუნქციები, მაშინ არქიტექტურა ადამიანის ჯანმრთელობისა და მეცნიერული პროგრესის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია.

საუკუნეების განმავლობაში შენობის წარმატება ფასდებოდა ვიტრუვიუსის ტრიადით: სიმტკიცე, სარგებლიანობა და სილამაზე. თუმცა, 21-ე საუკუნემ მოიტანა ფუნდამენტური ცვლილება, რომელსაც „ნეირო-სივრცითი გარდატეხა“ ეწოდება.

ნეიროარქიტექტურა შენობებს განიხილავს არა როგორც პასიურ კონტეინერებს, არამედ როგორც აქტიურ ბიოლოგიურ სტიმულატორებს. კითხვა, თუ როგორ აყალიბებს სივრცე გონებას, აღარ არის ფილოსოფიური სპეკულაცია – ეს უკვე კლინიკური გაზომვის საგანია. ჩვენ შეგვიძლია გავზომოთ „შენობის შეგრძნება“ ისეთი ბიომარკერებით, როგორიცაა ნეირონების აქტივობა და სტრესის ჰორმონები.

მაგრამ როგორ ხდება ეს ტექნიკურად?

როდესაც ჩვენ ოთახში შევდივართ, ჩვენ უბრალოდ კი არ „ხედავთ“ მას, არამედ ჩვენი ტვინი წამიერად ამუშავებს მონაცემებს უსაფრთხოებასა და ემოციაზე.

ამ პროცესის მთავარი გმირია Parahippocampal Place Area (PPA) – ტვინის უბანი, რომელიც მოქმედებს როგორც „სივრცითი სკანერი“. კვლევები ადასტურებს, რომ PPA გაცილებით აქტიურია, როდესაც ადამიანი უყურებს არქიტექტურულ სივრცეს, ვიდრე მაშინ, როცა ის უყურებს სახეს ან ნივთს. ეს უბანი აანალიზებს კედლების გეომეტრიასა და ოთახის მოცულობას , რითაც ქმნის სტრუქტურულ ჩარჩოს ჩვენი გამოცდილებისთვის. მარტივად რომ ვთქვათ, ჩვენი ტვინი ევოლუციურად დაპროგრამებულია, რომ მუდმივად „იკითხოს“ არქიტექტურა.

ოდესმე გიგრძვნიათ სიმძიმე დაბალჭერიან ოთახში, ან პირიქით – შემსუბუქება მაღალ სვეტებთან? ამას მეცნიერული ახსნა აქვს.

ნეიროარქიტექტურაში არსებობს „სხეულებრივი სიმულაციის“ თეორია, რომელიც ეყრდნობა სარკულ ნეირონებს. ეს ნეირონები აქტიურდება არა მხოლოდ მაშინ, როცა ჩვენ ვმოქმედებთ, არამედ მაშინაც, როცა გარემოს ვაკვირდებით. როდესაც ვხედავთ დაჭიმულ სვეტს, ჩვენი სხეული „გრძნობს“ ამ დაჭიმულობას; როდესაც ვხედავთ მძიმე გადახურვას, ჩვენ ქვეცნობიერად ვგრძნობთ კომპრესიას. ჩვენ, ფაქტობრივად, თანაგანვიცდით არქიტექტურას, რაც ქმნის ღრმა ემოციურ კავშირს შენობასთან.

დიზაინის ელემენტები პირდაპირ კავშირშია ჩვენს გადარჩენის ინსტიქტებთან. მაგალითად, ტვინს აქვს ევოლუციური მიდრეკილება მომრგვალებული ფორმებისკენ.

ბუნებაში ბასრი საგნები (ეკლები, კლდეები) ხშირად საფრთხესთან ასოცირდება. ამიტომ, როდესაც ინტერიერში ვხედავთ აგრესიულ, ბასრ კუთხეებს, ჩვენს ტვინში აქტიურდება ამიგდალა – შიშის დამუშავების ცენტრი. საპირისპიროდ, მრგვალი და ორგანული ფორმები ააქტიურებს „ჯილდოს ცენტრებს“ და გვაგრძნობინებს უსაფრთხოებას.

ჯონას სოლკის ისტორია და თანამედროვე ნეირომეცნიერება ერთსა და იმავე დასკვნამდე მიდის: ჩვენ არ ვცხოვრობთ შენობებში, ჩვენ ვცხოვრობთ მათთან დიალოგში. ჩვენ უკვე ვიცით, რომ მაღალი ჭერი ააქტიურებს აბსტრაქტულ აზროვნებას , ხოლო მომრგვალებული ფორმები ამშვიდებს ჩვენს ამიგდალას, მაგრამ ეს მხოლოდ დასაწყისია.

ამ სფეროს საბოლოო ჰორიზონტი არის „ნეიროადაპტური არქიტექტურა“. ეს არის მომავალი, სადაც შენობები აღარ არის სტატიკური, არამედ ისინი ხდებიან „ცოცხალი ორგანიზმები“, რომლებიც გრძნობენ ჩვენს მდგომარეობას. წარმოიდგინეთ გარემო, რომელიც მუშაობს „უკუკავშირის მარყუჟზე“ (Feedback Loop): შენობა „ხედავს“, რომ ჩვენი სტრესის დონე მატულობს და პასუხობს განათების ჩამუქებით ან დამამშვიდებელი სურნელის გაშვებით.

როგორც არქიტექტორი ფილიპ ბისლი ამბობს, შენობები უნდა გარდაიქმნას „ემპათიურ მემბრანებად“, რომლებიც ჩვენს ბიოლოგიურ მდგომარეობას არეგულირებენ. ეს კი არქიტექტორს სრულიად ახალ პასუხისმგებლობას აკისრებს. ჩვენ ვხდებით არა უბრალოდ აგურისა და ბეტონის მმართველი, არამედ ადამიანების „ნეირონული და ჰორმონალური ჯანმრთელობის მცველი“.